رسانهxad های آزاد، ستون انتخابات پرشور مردمی( http://vaghayekhabari.ir )

رسانهxad های آزاد، ستون انتخابات پرشور مردمی

مشارکت سیاسی درگیر شدن فرد در سطوح مختلف فعالیت در نظام سیاسی از عدم درگیری تا داشتن مقام رسمی سیاسی است.

• توحید صمدی دانشجوی دکتری علوم سیاسی

چکیده:

در عصر حاضر گسترش و شیوع وسایل ارتباط جمعی با رسانهxadهای گروهی از قبیل تلویزیون، مطبوعات، شبکهxad های اجتماعی به حدی رسیده زیاد شده که این عصر را عصر ارتباطات نامیده xadاند. که برخی از این وسایل ارتباط جمعی در شکلxad دهی و جهت دادن به نگرش و باور و افکار جامعه و همچنین تولید، بستری مناسب در عرصه فرهنگ- سیاست- ورزشی و غیره نقش انکار ناپذیری دارند. بطوری که این رسانه xadها تاثیر خود را از دست خواهند داد. رسانهxadهای گروهی نقش بسزایی در آگاهی دادن و اطلاع رسانی به افراد جامعه دارند. رسانهxad ها یکی از وسایل ایجاد تغییرات در جوامع بشری محسوب میxadشوند که این روند به تسریع مشارکت اجتماعی خواهند انجامید. کنشxad ها و واکنش xadها را جهت دار و متناسب با دیگر ابعاد جامعه بسازد. اهمیت و نقش رسانه xadها برای دولتxad ها چنان مهم است و با ارزش هستند که تمامی دولتxadها تلاش خود را در بکارگیری این وسایل ارتباطی برای تحکیم و تثبیت حاکمیت خود بکار گیرند. در این مقاله به نقش رسانهxadهای آزاد برای هر چه بیشتر شدن مشارکت اجتماعی پرداخته xadایم.

واژگان کلیدی: مشارکت اجتماعی و سیاسی، انتخابات، رسانه، فرهنگ سیاسی

مقدمه:

مشارکت سیاسی درگیر شدن فرد در سطوح مختلف فعالیت در نظام سیاسی از عدم درگیری تا داشتن مقام رسمی سیاسی است.

بطور اجتناب ناپذیری مشارکت سیاسی با اجتماعی شدن رابطهxad ای نزدیک دارد، مشارکت اجتماعی از لحاظ تاریخی به زمان اولین اجتماعات بشری برمیxad گردد چون همین که نخستین اجتماعات مانند: خانواده، طایفه، قبیله، روستا و دهکده شکل گرفت و پیوستگیxad های دیگر و اولین ارتباطات اجتماعی بین انسانxad های اولیه به وجود آمد که همین مساله باعث شد افراد یک اجتماع از حال و روز هم به وسیله وسایل ارتباطی و… باخبر شوند و نسبت به یکدیگر احساس همدردی، همدلی، یگانگی و همبستگی کنند. بنابراین بین این افراداعتماد نسبت به یکدیگر به وجود آمد، اینگونه بود که مشارکت اجتماعی در سطحی بسیار سادهxadای، شکل گرفت و موجب شد تا در مقابل تهاجم حیوانات وحشی و بیگانگان متحد شوند و به مبارزه علیه آنان برخیزند به مرور زمان این اجتماعات توانستند به پیشرفتxadهای اجتماعی نائل آیند و روز به روز بر دامنه آن بیفزاید.

نظریات مطرح شده در تعریف مشارکت سیاسی و اجتماعی میxad گویند: اگر انسان راموجودی فطرتا اجتماعی بدانیم باید میل و علاقه او را نسبت به دخیل بودن در سرنوشت اجتماعی خویش، از ویژگیxadهای ذاتی وی به حساب آوریم. حاکمیت انسان بر سرنوشت اجتماعی خویش، یکی از اولین دغدغهxad های او پس از ورود به جامعه بوده است که در گذر زمان، ابعاد و پیچیدگی تازه پیدا کرده است.در قرآن کریم بطور صریح به این موارد اشاره شده است. مثل: سوره رعد- آیه ۱۱ “اِنَّ الله لا یُغَیَّرُ ما بِقَومٍ حَتَّی یُغَیَّروا ما بأنفُسِهِم” «خداوند سرنوشت هیچ قومی را تغییر نمیxadدهد، مگر آنکه آن قوم خود سرنوشت خود را تغییر دهند». یا دانشمند «آلن پیرفیت» در کتاب دیباچه اثر دسته جمعی و مشارکت چیست، میxad نویسد: مشارکت به مورد مشورت قرار گرفتن قبل از تصمیمxadگیری را گویند. به نحوی که اظهار نظر شخصی و اعمال مراقبت در جریان اجرایی این تصمیم و تحول نتایج آن امکان داشته باشد. با توجه به اهمیت رسانه xadهای جمعی در عصر ارتباطات، در کشورهای مختلف و ایران بویژه در سالxadهای اخیر، مطالعه آن به عنوان یک مقوله مهم در جامعه شناسی و علم سیاست مورد تاکید قرار گرفته است و در اکثر رشتهxad های علوم اجتماعی به آن توجه کافی شده است؟ چرا که اساس تبلیغات، ارتباطات و روابط عمومی بر پایه شناخت وضعیت افکار عمومی چگونگی مشارکت دادن آنهاست. در این مقاله ابتدا تاریخچه xadای از پیدایش و همچنین گسترش رسانهxadها ارائه خواهیم داد و در ادامه به نقش رسانه xadها در به وجود آوردن مشارکت سیاسی و اجتماعی میxadپردازیم و پس از آن پدیدهxadهای نوظهور ارتباطات برخواهیم شمرد و نیز نقش رسانه xadها در بیان سطح بینش سیاسی مردم اشاره خواهیم کرد.

لیپست (۱۹۶۰) جامعه شناس سوئدی در کتاب خود به نام انسان شناسی، تلاش میxadکند تا در دو سطح توصیف و تبیین، مدل نسبتاً جامعی از عوامل اجتماعی موثر بر مشارکت سیاسی و شرکت در انتخابات ارائه کند. به گفته وی، الگوی شرکت در انتخابات در اکثر کشورها یکسان است. بدین صورت که مردان بیشتر از زنان، آموزش دیدهxadها بیشتر از کمتر آموزش دیدهxadها، شهرنشینان بیشتر از روستاییان، ۳۵-۵۵ سالهxadها بیشتر از جوانان و پیران، متأهلان بیش تر از مجردان، افراد دارای منزلت اجتماعی بالا بیشتر از افراد دارای منزلت اجتماعی پایین، اعضای سازمانxadهای مختلف بیش از غیرعضوها در انتخابات شرکت میxadنمایند. (کاظمیxad پور،۱۳۸۸:۲۱۸-۲۱۷) این محقق عوامل اجتماعی موثر بر میزان شرکت در انتخابات را به شرح زیر دسته بندی نموده است:

۱) ارتباط سیاستxadهای دولت با فرد: یعنی اینکه علایق و منافع فرد تا چه حد در معرض تأثیر سیاستxadهای دولت است: الف- وابستگی به حکومت به عنوان کارمند آن. ب- در معرض فشار اقتصادی ناشی از اعمال دولت قرار گرفتن. پ- در معرض محدودیتxadهای اقتصادی حکومتی بودن ج- دارا بودن ارزشxadهای اختلاقی- مذهبی متأثر از سیاستxadهای دولت د- دسترسی بر حقوق سیاسی مرتبط ر- وضعیتxadهای عمومی بحرانی

۲) فشارگروهی برای رأی دادن: یعنی فرد برای رأی دادن چه میزان در معرض فشارهای اجتماعی سوق دهنده است: الف- محرومیت از مزایای اجتماعی و بیگانگی ب- قوت و قدرت سازمان سیاسی طبقات پ- میزان تماسxadهای اجتماعی ج- هنجارهای گروهی مخالف با رأی دادن.(خوشxadفرم،۱۲۵:۱۳۸۷) متغیرهای موردنظر لیپست در تبیین مشارکت سیاسی را میxadتوان در سه دسته کلی تقسیم بندی کرد: ۱- موقعیت اقتصادی خانواده که متغیرهایی چون سطح درآمد، شغل، محل سکونت و منزلت را دربر میxadگیرد. این متغیرها از نظر لیپست به عنوان متغیرهایی پایهxadای عمل میxadکنند که به طور غیرمستقیم از طریق برخی متغیرهای دیرگ نظیر ایدئولوژی سیاسی، عضویت حزبی و … رفتار سیاسی افراد را تحت تأثیر قرار میxadدهند. ۲- موقعیتهای اجتماعی فرد که متغیرهایی چون وضعیت تأهل، مشارکت در نهادهای سیاسی- اجتماعی، شهری یا روستایی بودن، مهاجر یا بومی بودن، سطح تحصیلات و میانسال یا جوان بودن را در بر میxadگیرد. ۳- موقعیت سیاسی- مذهبی فرد که متغیرهای این دو وجه تأثیر متقابلی بر یکدیگر دارند. متغیرهایی چون ایدئولوژی سیاسی فرد که ارتباط تنگاتنگی با میزان مذهبی بودن دارد، به نوبه خود متأثیر از ویژگی سیاسی خانواده نیز هست. (هاشمی و دیگران،۲۰۶:۱۳۸۸)

لرنر در تبیین علل مشارکت سیاسی، مدل خود را براساس طرح بسیج اجتماعی که برای اولین بار از سوی کارل دویچ به کار برده شد، بیان میxadکند. بسیج اجتماعی در مطالعات دویچ عبارت است از یک فرآیند تغییر بنیادی در مجموعه کل نظام سنتی در جهت یک جامعه مدرن که شاخصxadهای عمده آن تحرک اجتماعی و پیدایش انسان نوگرا است. لرنر استدلال میxadکند که بسیج اجتماعی زمانی در جوامع تحقق میxad یابد که فرد در جامعه سنتی آمادگی همگرایی و ادغام با محیطxad های متفاوت را داشته باشد و تغییرات روانی لازم در آن ایجاد شود تا فرد بتواند خود را با آن همساز نماید. در صورت تحقق چنین شرایطی است که انسان سنتی خود را با زندگی مدرن منطبق کرده و تحقق بسیج اجتماعی در ساختار سنتی را تسهیل میxadکند. لرنر همچنین اضافه میxadکند که در انسان دو خصلت ویژه وجود دارد که سبب میxadشود تا آنها با دیگران همگرا شوند. یکی از این خصوصیات شباهتی است که فرد با دیگران دارد و دیگری گرایش به شبیه بودن فرد با دیگران است. در نتیجه، لرنر استنباط میxadکند که بسیج اجتماعی زمانی گسترش میxad یابد که افراد همدلی بالایی داشته باشند. (کواسمی،۱۳۷۵: ۱۶-۱۷) به اعتقاد لرنر همدلی عبارت است از توانایی فرد در تصور خویش در نقش دیگران. (ازکیا،۶۸:۱۳۷۴) در واقع با پیدایش چنین ظرفیتی انسان میxadتواند پذیرای ایفای نقش xadها و روابط جدید در جامعه باشد و خود را به صورت رایگان در تشکیلات نو و سازمانxadهای جدید قرار دهد و از تعهدات سابق عدول کند و از طریق مشارکت درخواستxadهای سیاسی نماید. از این رو، لرنر علل مشارکت سیاسی را در بسیج اجتماعی جستجو میxadکند که عامل نخست در تکوین و گسترش آن، صنعت و شهرنشینی است و بعد از پیدایش آن دو، نرخ سوادآموزی و استفاده از وسایل ارتباط جمعی (به لحاظ کاهش ارتباطات چهره به چهره) افزایش می یابد. زیرا نیازهای ارتباطی از سوی سازمان های بروکراتیک، مطبوعات، رادیو، سینما و … برطرف می شود.لذا برای استفاده از وسایل ارتباط جمعی کسب سواد، ضروری به نظر میxadرسد. چنانکه با افزایش نرخ باسواداران گرایش به سوی وسایل ارتباط جمعی نیز فزونی میxadیابد و هر جامعهxadای که با تحولات ارتباطی مواجه شده باشد، تشکلات مشارکتی (به خصوص شرکت در رأی گیری) در آن جامعه گسترش میxadیابد. (کواسمی،۱۷:۱۳۷۵)

میلبراث و گوئل در تبیین مشارکت سیاسی از هفت عامل عمده نام میxadبرند. این عوامل شامل محرک (انگیزه سیاسی)، موقعیت (پایگاه) اجتماعی، ویژگیxadهای شخصیتی، محیط سیاسی، مهارت، منابع و تعهد میxadباشد. ۱- محرک (انگیزه سیاسی): منظور این دو دانشمند از محرک سیاسی، عواملی از قبیل مناظرهxadهای سیاسی، تعلق خاطر نسبت به یک سازمان، درگیری در فعالیتxadهای سیاسی و دسترسی به اطلاعات درست و … میxadباشد. هرچه افراد بیشتر در معرض چنین محرکxadهای سیاسی قرار گیرند به همان اندازه میزان مشارکت سیاسی آنها بالا میxad رود. ۲- موقعیت (پایگاه) اجتماعی: از نظر این دو اندیشمند پایگاه اجتماعی با شاخصxadهایی چون میزان تحصیلات، موقعیت محل سکونت، تعلق طبقاتی و قومیت سنجیده میxadشود و افراد با پایگاه اجتماعی بالاتر بیشتر علاقمند به شرکت در مسائل سیاسی هستند. ۳- ویژگیxadهای شخصیتی: منظور از ویژگیxadهای شخصیتی عبارت است از، خصوصیاتی چون اجتماعی بودن، برونگرایی و … افرادی با خصوصیات مذکور، بیشتر خود را درگیر مسائل سیاسی میxadکنند. ۴- محیط سیاسی: عبارت است از محیطی که افراد در آن به سر میxadبرند. برای مثال فرهنگ سیاسی معینی میxadتواند افراد را نسبت به مشارکت در مسائل سیاسی تشویق کرده و یا او را باز دارد. ۵- مهارت: شامل توانایی تحلیل قدرت، سازمان دهی، مهارت در سخنرانی و خطابه میxadباشد. افراد با ویژگیxadهای مهارتی فوق از توان مشارکت سیاسی بالایی نسبت به بقیه برخوردارند. ۶- منابع: به عقیده این دو محقق، منابع، اشاره به منابع مالی (کمک پولی) و کمکxadهای غیرنقدی دارد کهمیxadتواند در قالب تماسxadها و روابط افراد با دولتمردان و سران احزاب باشد که بر مشارکت سیاسی افراد تأثیر میxadگذارد. ۷- تعهد: منظور از تعهد تعلق خاطر نسبت به یک سازمان، گروه، حزب یا فرد خاصی است که این پیوند و دلبستگی نسب به موارد مذکور بر مشارکت سیاسی افراد تأثیر قابل ملاحظهxadای دارد. (خوشxadفر،۱۳۸۷: ۱۲۷-۱۲۸) میلبراث و گوئل معتقدند که مدارک و شواهد فراوان و گستردهxadای وجود دارد که مشارکت سیاسی در تمام سطوح بر طبق پایگاه اجتماعی- اقتصادی، تحصیلات، شغل، جنسیت، سن، مذهب، قومیت، ناحیه و محل سکونت، شخصیت و محیط سیاسی یا زمینه ای که در آن مشارکت صورت میxad گیرد فرق می xadکند.

تاریخچه رسانه xadها

در هر کشوری مطبوعات در خور ایجاد یک فعالیتی در یک برهه از تاریخ آن کشور بوجود آمده است. مثلا در زمان جنگ ناپلئون، خبرهای شکست و نابودی ارتش ناپلئون در ژوئن ۱۸۱۵ میلادی در واترلو توسط ماشینxadهای چاپ سیلندری چاپ شدند با پیشرفت ماشین آلات چاپ از تاریخ تاسیس شرکت فابریک آگسبورگ[۱]تا حالا نشریات زیادی در دنیا به چاپ رسیده است. روزنامه امروز در چهارصدمین سال تولد خود به رسانهxadای تبدیل شده است که از جنبه شیوهxad های عرضه روزنامه نگارانه مطالب بسیار ثروتمند است بسیار آسان خوانده می xadشود از تصویر و صفحه آرایی مطلوبی برخوردار شده است که بیش از یک میلیارد نسخه از آن در ۲۰۰ کشور حضور دارد.روزنامه ارتباط ایارلیشن در ماه ژوئن در سال ۱۶۰۵ در شهر لستراسبورگ آلمان آن زمان و فرانسه امروز پا به عرصه وجود نهاد و این نشریه نخستین روزنامه در جهان نبوده است ولی اولین نشریه عمومی است که اختصاص به اخبار دربار پادشاه دولت محلی و مدح این و آن نداشت و همه گونه مطالب درباره هرکس را که احساس میxadکرد کاری کرده و یا این که می توانسته کاری کند ولی نکرده بود منتشر میxad ساخت و نشریهxadای بود با قیمت معین جهت فروش، تاریخچه انتشار که باز قدیمیxadتر روزنامه اکتادیوما در زمان حکومت زولیوس سزار (دوهزار و اندی سال پیش) که درج تصمیمات سزار را در آن درج میxadکرد. در ایران در سده سوم میلادی با انتشار توسط اردشیر بابکان- کارنامهxadای تحت عنوان «روزنامک (ک=ه)» فعالیتxadهای و اخبار دربار در آن درج و انتشار میxadشد که یک نوع خبرگزاری دولتی حساب میxadشد. از سال ۱۷۰۱ میلادی روزنامه نگاری امری عادی و به تدریج به صورت یک حرفه درآمد و دارای اصول قاعده شد و بعدها به عنوان رُکن یا قوه چهارم دموکراسی نام گرفت.

تاریخچه پیدایش واژه فضای مجازی

فضای مجازی در واقع نامی است که تعداد زیادی از کاربردهای امروز فناوریxadهای جدید ارتباطی را در برمیxad گیرد، این نام نخستین بار بوسیله شخصی بنام “ویلیام گیبسون”در رمان نورومانس(۱۹۸۴) ابداع شد. کلمه فضای مجازی (سایبر اسپیس) از درون کلمه سایبر نتیکس[۲] که در سال ۱۹۴۸ بوسیله نوربرت وینر ابداع شده پدید آمد.

در اینجا ابتدا به نقش رسانهxadهای آزاد در مشارکت سیاسی و اینکه به چه مقداری است باید پرداخت. اساسا در جوامعی که ما زندگی میxadکنیم نباید نقش رسانهxadها و ارتباط آن با زندگی مردم جدا دانست بطوریکه رسانهxadها را به عنوان رکن چهارم از دموکراسی یاد کردهxadاند، رکنی که از یک طرف با مردم و از طرفی با حکومت در ارتباط است. که نقش رسانهxadها در مشارکت در همین بین معنا پیدا میxadکند.

به جرأت میxadتوان گفت رسانهxadهای آزاد ستون مشارکت پرشور مردمی در انتخابات و دموکراسی هستند. به غیر اینها عواملی دیگر نیز در مشارکت مردم نقش دارند که در ایجاد مشارکت سیاسی لوازم گوناگونی نیاز است. از جمله آن لوازم، ابتدا موضوع یا محملی خاص برای مشارکت دوم کارگزاران و متولیان صالح و امین مشارکت یعنی کسانی که برای مشارکت برنامهxadریزی و سازماندهی میxadکنند. سومین عامل شهروندان و در آخر کانالxadهای اتصال بین کارگزاران و شهروندان که این کانالxadها در مشارکتxadهای گسترده و نوین رابط رسانهxadها هستند. بدین معنا که رسانهxadها تودهxad ها را بسیج میxad کنند تا اندیشهxadهای جدید و تکنیکxadهای مدرن را بپذیرند و از سوی دیگر ساختار سیاسی باثبات و پایداری را بنا کنند که در آن ساختار، محیط اجتماعی همگون و شایستهxadای پدید آید. البته یکی از وظایف رسانهxadها به تصویر کشاندن واقعیتxadهای سیاسی و اجتماعی است. برخی منتقدان اصحاب رسانهxadای معتقدند: نهادهای قدرت نگاه دشمن انگارانهxadای به رسانهxadها دارند. رسانهxadها در هر کشوری اساسیxadترین نقش را در ارتقای مشارکت سیاسی مردم در جامعه دارند، وسایل ارتباطی جمعی امروزه به عنوان یکی از ارکان حکومتی مطرح است و این خود نشان از ارتباط و تاثیر رسانهxadها بر مردم و حکومت است بدون بهرهxadگیری از وسایل ارتباطی نظامxadهای سیاسی در به نظم بخشیدن به جامعه و مشارکت دادن مردم در زندگی سیاسی نخواهند بود. رسانهxadها در متحد کردن مردم- واداشتن آنها به مشارکت در طرحxadهای توسعه ملی- به تصویر کشیدن درست واقعیتxadهای سیاسی و اجتماعی یا حفظ آنها- توسعه ـ آگاهیxadهای فکری و سیاسی جامعه- بحران سازی و بحران زایی- اعتدال سیاسی و غیره نقش سیاسی بسیار مهمی دارند.در مقابله با تهاجم فرهنگی باز نقش رسانه xadها قابل توجه است. ذهن مردم ما از طرف هزاران رسانه و ابزار اطلاع رسانی بیگانه بمباران میxadشود. میxadتوان گفت که یک جنگ تمام عیار رسانهxadای در جریان است که میxadخواهد مردم ما را از تداوم اصلاحات و بهتر شدن امور نا امید کند. عدهxadای فریب خورده یا منفعت طلب در داخل هم صدا با دشمنان خارجی بر طبل تخریب و نا امید کردن مردم از دولت اعتدال ولی بی اثر نمایاندن صندوقxadهای رای میxadکوبند و نمیxadگذارند مردم اطلاعات موثق و صحیح بدست بیاورند. برای موفقیت در این عرصه، در اختیار داشتن ابزار تبلیغاتی ضروری است. قرن حاضر، قرن سیطره ابزار تبلیغ و وسایل ارتباط جمعی است. مشارکت در زندگی سیاسی از جمله عضویت در احزاب، مشارکت در انتخابات و ایجاد ارتباط متقابل با سیاستمداران ایجاب میxadکند که مردم به رسانهxadهای گروهی دسترسی داشته باشند. رسانهxadها میxadتوانند به اطلاع رسانی درباره دیدگاهxad های طیفxadهای مختلف فکری و سیاسی پرداخته و سطح سواد سیاسی و قدرت تجزیه و تحلیل مردم را بالا ببرند. این نقش از طریق رصد دقیق رخدادها، بویزه در آستانه هر انتخابات میxadتواند به بهترین نحو ایفا شود.بطور منطقی از رسانه xadها انتظار میxadرود که عینیxadگرایی، قانونxadگرایی و انصاف در اطلاع رسانی را رعایت کنند. رسانه xadها میxadتوانند شور و نشاط سیاسی در جامعه ایجاد کنند. برای ایجاد روحیه نشاط و شور سیاسی، رسانهxadها نیازمند اطلاعات از عملکردها بویژه عملکرد دستگاهxadهای دولتی هستند. در صورتی که این امکان برای آنها فراهم نباشد نمی xadتوان انتظار افزایش انگیزه سیاسی و ایجاد ترک سیاسی در گروهxadهای مختلف را داشت. از سویی دیگر به دلیل ایفای نقش جایگزین توسط رسانهxadها در ایران و انجام برخی از فعالیتxad ها و موضع گیریxadهایی که عموما از فعالان سیاسی انتظار میxad رود، رسانهxadها همواره در معرض آسیبxadها وآفتxadهای جدی در آستانه هر انتخاباتی بودهxadاند. با مطالعه تاریخ مطبوعات و رسانه در ایران پی میxadبریم که این رسانهxad های جمعی بوده xadاند که در پارهxadای از موارد جای خالی احزاب و نهادها وتشکلxadهای سیاسی و مدنی و صنفی را پر کردهxadاند و رسانه نگارها بجای فعالان سیاسی نشستهxad اند و کار رسانهxadای در ایران مساوی کار و کنش سیاسی انگاشته شده است در حالیکه این دو مقولهxadای جدا از هم هستند.

مشارکت سیاسی و انتخابات

در دیدگاهxadهای جدید سیاسی،متعارف و متداولxadترین نوع مشارکت سیاسی شهروندان ویکی از ارکان اصلی دموکراسی « مشارکت انتخاباتی » است. (بودن و بوریکو،۷۳:۱۳۸۵)انتخابات ابزاری است که به وسیله آن میxadتوان اراده شهروندان را در شکلxadگیری نهادهای سیاسی وگزینش صاحبان اقتدارسیاسی مداخله داد. از طریق انتخابات رأی دهنده، ضمن رأی دادن که عملی سیاسی و حقوقی محسوب میxad شود، درحقیقت با برگزیدن نماینده یا نمایندگان در اداره امور سیاسی جامعه خود مشارکت میxadکند. در واقع از طریق انتخابات است که اعضای جامعه به صورت مستقیم و غیر مستقیم در شکل دادن به سیاست عمومی مداخله میxadکنند. (دارابی،۲۰:۱۳۸۸)

رفتارxadرأی دهی وانتخابات

رأی یا رأیxadدادن وانتخاب نماینده عمومی ترین وبنیادی ترین واژهxad هایی هستند که برای مشارکت سیاسی به کار میxadروند.انتخابات،شکلی از سازوکار اجتماعی میان افراد است که به دلیل نوع خاصی از ترجیحات صورت میxadگیرد.در انتخابات،عموم مردم سخن میxad گویند، حتی آنهایی که در آن شرکت نمیxadکنند. رسانه xadها و تحلیلxadگران سیاسی نیز دیدگاهxadخود را مطرح میxadکنند. همچنین، سیاستxadمداران نظر و برداشت خود را میxadگویند. برای نمونه ادعا میxad کنند که انتخابات تغییر حالxad و هوای عموم را نشان می xadدهد. اما مشکل زمانی است که اینxad گونه ادعاها وتفسیرها، غیر مستدل وغیر مستند باشند. در انتخابات ممکن است که مردم سخن گفته باشند،اما فهم آنچه گفتهxadانددشواراست.دشواری تفسیر نتایج انتخابات شاید در این نکته پنهان است که بدانیم چرا رأیxadدهندگان، در انتخابات شرکت میxadکنند وچنین رأی میxadدهند. جامعهxad شناسانxad سیاسی، روانxadشناسان اجتماعی و اندیشمندان علوم سیاسی، سالها با این موضوع درگیر هستند،اما نتوانستهxadاند نظریهxadای پایدار و یکسان درباره دلایل رأی دادن در جوامع مختلف وانتخابات گوناگون ارائه دهند که مورد پذیرش همگان ودر مکانxad ها وزمانxad های مختلف تعمیمxadپذیر وتکرار شونده باشد.

رفتار رأيدهي بر پايه تاثيرات كوتاهمدت و بلندمدت شكل ميگيرد. تاثيرات كوتاهمدت مختص انتخاباتي خاصاند و امكان نتيجهگيري كلي درباره الگوهاي رأي دادن را فراهم نميكنند. مهمترين اثر كوتاهمدت، وضعيت اقتصادي است كه نشان ميدهد بين محبوبيت حكومت و متغيرهاي اقتصادي مانند بيكاري، تورم، رشد اقتصادي و توليد ناخالص ملي به طور معمول رابطهاي وجود دارد. به نظر ميرسد خوشبيني به وضعيت مادي شخص و شرايط اقتصادي جامعه، در رفتار رأيدهي فرد نقشآفرين است. عامل ديگري كه در كوتاهمدت بر رأي مردم اثر ميگذارد، شخصيت و موقعيت اجتماعي نامزدها و حاميان آنهاست. اين تاثير با تبليغات رسانهاي، بيشتر و موثرتر ميشود. متغير كوتاهمدت ديگر در تعيين رفتار رأيدهي مردم، سبك و شيوه تبليغات نامزدها و حاميان آنها در دوره رقابت انتخاباتي است. معمولا سنجش افكار عمومي و نظرسنجيهاي انتخاباتي در اينباره و در چنين دورهاي، اهميت بيشتري دارد. آخرين عامل اثرگذاري كوتاهمدت، رسانهها هستند كه با پوشش رسانهاي سوگيرانه يا طرفدارانه خود ميتوانند بر رفتار رأيدهي شهروندان موثر باشند. رسانههاميتوانند تاثير بلندمدت نيز داشته باشند، چون ممكن است الگوي پوششي و جهتگيري آنها در انتخابات مختلف تغيير كند، رسانه، به عنوان متغير كوتاهمدت در رفتار رأيدهي محسوب ميشود.

استفاده از رسانهxad ها

مردم یک جامعه برای ابلاغ پیام xadها، بیان افکار و انتقال مفاهیم از رسانهxadها استفاده می xadکنند. امروز با توجه به پیشرفتxadهایی که در زمینه فناوری اطلاعات به وجود آمده است. رسانهxadهابیش از هر دوره دیگری اهمیت یافتهxadاند. افراد، گروهها و احزاب سیاسی نیز به منظور آگاهی دادن به مردم از طریق اخبار و اطلاعات داخلی وخارجی، ایجاد فرصت تفکر و اندیشه برای مردم از راه تفسیر و تجزیه و تحلیل مسائل سیاسی واجتماعی، آموزش مردم، رشد آگاهی سیاسی واجتماعی مردم، آگاهی جامعه از اهداف و برنامهxadهای سیاسی خودو… از رسانهxadها بهره میxad گیرند. (همان)،(رجب زاده، ناصری و ملکی،۱۳۸۸)

رسانه و مشارکت سیاسی

اساسا از رسانهxad ها به عنوان رکن چهارم دموکراسی یاد میxadشود رکنی که از یک طرف با مردم واز سوی دیگر با حکومت در ارتباط است. نقش رسانهxadها در مشارکت در همین بین معنا پیدا میxadکند.برای ایجاد مشارکت لوازم گوناگونی نیاز است از جمله این لوازم، ابتدا موضوع یا محملی خاص برای مشارکت، دوم کارگزاران ومتولیان مشارکت یعنی کسانی که برای مشارکت برنامه ریزی و سازماندهی میxadکنند. سوم شهروندان و در آخر کانالxadهای اتصال بین کارگزاران و شهروندان است که این کانالxadها در مشارکتهای گسترده ونوین رابط رسانهxadها هستند.از این منظر رسانه xadها به خودی خود واجد قدرت نیستند، آنچه به رسانهxadها قدرت میxad بخشد توانایی آنها برای شکل دهی به افکار عمومی له یا علیه حکومت میxadباشد. بنابراینمیxadتوان این تعبیر را هم به کاربرد که رسانه xadها واسطه اصلی میان سیاستگذاران وتوده مردم هستند. بدین معنا که رسانهxadها توده xadها را بسیج میxadکنند تا اندیشهxad های جدید و تکنیکxadهای مدرن را بپذیرند واز سوی دیگر ساختار سیاسی با ثبات و پایداری را بنا کنند که در آن ساختار، محیط اجتماعی همگون و شایستهxad ای پدید آید. البته یکی از وظایف رسانهxad ها این است که واقعیتxadهای سیاسی و اجتماعی را به درستی به تصویر بکشند. ایفای نقش وجدان جمعی مستلزم این است که رسانهxadها بتوانند تمام نظام اجرایی را نقد کنند، زیرا انتقاد سازنده با رفع خطا واجرای درست امری سازنده است. تحت شرایطی نقش رسانهxadها هدایت وتاثیرگذاری بر افکار عمومی، ساختن ایدئولوژی و فرهنگ تودهای پرورش شهروندانی نقاد وایجاد همبستگی اجتماعی در جامعهای باز و کثرت گرا میxadباشد.

برای جلب مشارکت شهروندان در تمام زمینهxad های سیاسی واجتماعی، نیاز به برنامه ریزی دقیق و واقع بینانه است. اولین اصل در این برنامه ریزی تعریف یکسان و مورد توافق شهروندان و مسئولین از مشارکت است. اگر تعریف مشخص و یکسانی از مشارکت، انواع آن حیطه، سطوح و ابعاد آن وغیره وجود نداشته باشد. هرکس براساس اندیشه وسلیقه شخصی خود، خواهان مشارکت شهروندان میشود که این عدم انسجام ووحدت رویه در جلب مشارکت عمومی را به همراه خواهد داشت.(حدادپور،۵۰:۱۳۸۹)

رسانهxadها وجلب مشارکت عمومی

الف- همگان یا Publics

همگان، گونه خاص از اجتماعات انسانی است که بر اثر ظهور وسایل ارتباط جمعی نوین و استفاده افراد از آنها شکل گرفته و تحت تأثیر محتوای آگاهی بخش این وسایل دارایخصیصه جمعی خاصی میxadباشد، همگانxadها از مناسبات اجتماعی پیشرفتهxadای برخوردار شده است و دارای عقاید و اهداف مشترک میxadباشد، این نوع از اجتماع انسانی تنها در دموکراسیxadهای غربی شکل میxadگیرد و ارتباط ارگانیک دارد. این ارتباط ارگانیک باعث میxadشود که در امور اجتماعی مهم و شکل گیری افکار عمومی گونه خاصی از گرایش بروز دهند. (معتمدنژاد،۱۳۷۲)

بسترسازی رسانهxadها برای مشارکت

اولین وظیفه رسانهxad ها در امر مشارکت بسترسازی است. اگر بستر کافی و مناسب برای مشارکت وجود نداشته باشد کارگزاران در مراحل بعدی نیز در جلب مشارکت عمومی ناکام خواهند ماند. نکته دیگر درباره مخاطبان یا شهروندان، عدم آگاهی آنها از نحوه برقراری ارتباط مشارکتی است. ارتباط مشارکتی ارتباطی است که شهروندان یا گروهxadها میxadتوانند به واسطه آن فعالیتxadهایی را انجام دهند که از عهده یک نفر خارج باشد. اما برای اینکه همکاری و همیاری شهروندان به نحوی باشد که باعث رسیدن به مقصود شود احتیاج به آموزشxadها و مهارتxad های ویژه ای دارد. باید متذکر شد که در جهان سوم به علت عدم قدمت مشارکت، افراد نیز برای فعالیتxadهای عمومی مهارت لازم را ندارند و در اکثر فعالیتxad های عمومی، شهروندان میxad خواهند خود رهبری دیگران را در دست گیرند و یا کسانی که رهبر آن فعالیت هستند از اندیشهxad های مشارکتی برخوردار نبوده و رهبریت آمرانه را در پیش میxad گیرند. رسانهxadها می xadتوانند با آموزش شهروندان و با تشریح این که مشارکت در تمامی امور چه فوایدی برای آنها دارد و مصداقxadهای فواید رفتارهای همگانی چیست انگیزه لازم برای مشارکت عمومی را به وجود آورند.

آموزش شهروندان در نحوه برقراری ارتباطات مشارکتی از دیگر بسترسازیxadهای رسانهxadای است. همان طور که گفته شد عدهxadای از شهروندان آگاهی لازم از نحوه رفتار در گروه xadهای اجتماعی را ندارند، یا این که خیلی معتقد به پیروی از دیگران هستند و از خود ابتکار عمل ندارند و عدهxadای نیز صرفاً احساس رهبری بر دیگران را دارند و حاضر به همسطح شدن با دیگران نیستند. این دو نوع نگرش کاملاً متضاد باعث اختلال در مشارکت است ولی رسانهxadها میxad توانند به شهروندان آموزش دهند در گروهxad های کاری هرکس میxad باید بتواند براساس تواناییxad های خود پیشنهاداتی را ارائه کند و در راستای همان تواناییxadها مسئولیتxadهایی را نیز بپذیرد. این آموزش بستر شهروندی به مشارکت را مهیا می سازد.

دومین بستر، بسترهای محیطی و اجتماعی مشارکت است، این مقوله خود میxadتواند به موارد گوناگون دیگر تقسیم شود مانند: ۱- حقوق و قوانین، ۲- ساختار سیاسی جامعه، ۳- گروهxadهای فشار، ۴- گروهxadهای سوءاستفاده کننده و غیره

مهمترین وظیفه رسانه xadها، اصلاح این محیط هاست. برای مثال اگر قوانین به نحوی است که جلوی مشارکتxadهای گسترده عمومی مانند احزاب و تشکلxadها و … را میxadگیرد، رسانهxadها باید به دنبال رفع این مشکلات بوده و نشان دهند که قوانین موجود باعث کندی یا ممانعت از مشارکت میxadشود تا قانون گذاران برای رفع قوانین نامطلوب به دنبال چارهxadای باشند. از دیگر اختلالات محیطی مشارکت موضوع ساختارهای سیاسی است. البته رسانهxadها درباره از بین بردن این نوع اختلال محیطی از قدرت کمی برخوردارند و اگر حاکمان از طرف آنها احساس خطر نمایند، آن رسانهxadها به تعطیلی کشانده میxad شوند اما رسانهxadها میxadتوانند با تلاش منطقی، حداقل در مواردی که آسیب کمتری وارد میxadشوند، به اصلاح ساختارهای حکومتی برای جلب مشارکت عمومی بپردازند. (اردستانی،۱۳۸۸)

نقش وتاثیرگذاری رسانه در مشارکت سیاسی

درجوامع دموکراتیک ومردمسالاری،فراهم سازی بسترهای مناسب برای مشارکت سیاسی ازضروریات اولی هاست. ازوظایف بسیارمهم رسانهxadهای مختلف درجوامع یادشده،تأثیرگذاری برافزایش مشارکت سیاسی مردم وتمهید بسترهای تحقق آن است. این تأثیرگذاری به شیوهxad های مختلف اتفاق می افتدالبته بایدتوجه داشت که مخاطب،پیامxadهای متفاو تی راازرسانهxad های گوناگون که داراینگرشxadهاوسلایق متکثرهستند،دریافت میxadکند؛برخی ازآنهارامیxadپذیردوبعضی دیگرراطرد می xadکندودرنهایت بخشxadهایی ازپیامxadهاکه درذهن مخاطب پذیرفته شده اند،نگرش سیاسی اوراتحت تاثیرقرارمیxadد هند ومشارکت سیاسی معناداری رادرویایجاد میxadکنند. (پییرو،۲۲:۱۳۷۰) البته باید یادآور شد که در زمینه تغییر و تحول در جهت گیریxadهای سیاسی یک فرد دو مرحله وجود دارد: تغییر نگرشxadهای قبلی و در ادامه، ورود و پذیرش نگرشxadهایجدید. در این اثنا، نکته مهم وجود و ایجاد هماهنگی بین این دو مرحله است. رسانه قدرتمند ارتباطی، برای ایجاد نگرش لازم در افراد باید دو مرحله را باموفقیت پشت سر بگذارد، (علوی ۱۳۷۵: ۶-۴ به نقل از اسماعیلی، موحدیان،۱۸۲:۱۳۸۸)

نقش رهبران فکری

طبق این نظریه، پیام رسانه xadهای جمعی بر پیام گیران به صورت فردی تأثیر نمیxad گذارد؛ زیرا فرد، متعلق به گروه است و در او تعلقات گروهی وجود دارد. روابط اجتماعی فرد در چگونگی واکنشxadاش نسبت به ارتباطات جمعی، نقش موثر دارد. اثرپیامxadهای رسانهxadهای جمعی بر پیام گیران و افکار عمومی به یک اندازه نیست. زیرا تودهxad هایی که در آن افکار عمومی پدید میxadآید، دارای ساختار است.این کشف (که دو ده دارای ساختار است) محصول تلاش لازارااسفلد و شاگردانش است و پیام آن این است که، برای فهم کامل اثرات پیام وسایل ارتباط جمعی لازم است، آن را مانند یک جریان دو مرحلهxadای در نظر بگیریم. بدین معنا که در مرحله نخست، پیام از سوی رسانهxadها به رهبران فکری میxadرسد و در مرحله دوم، رهبران فکری، پیام را در میان اطرافیان خود منتشر میxadسازند.ژان کارنو در این زمینه میxadگوید: نقش رهبران فکری در جریان مبارزه انتخاباتی، باعث میxadشود که حتماً اگر در “توده” هم فرصت بحث و گفتگوی جدی را نداشته باشند، آنها که رگ توده را در دست دارند، می توانند مردم را به حرکت آورند، به رادیو گوش بدهند و تلویزیون تماشا کنند و بخشی از این بحث را به شبکه پیچیده ولی موثر «شایعه» و «ارتباط» دهان به «دهان به دهان» انتقال دهند. به نظر کازنو سه حالت را برای شناخت روشxadهای اعمال نفوذ بر تودهxadها از طریق رسانهxadها باید تمییز داد. تقویت عقیده موجود، ساختن عقیده تازه و تغییر عقیده. از دیدگاه وی تأثیر رسانهxadها بیشتر تقویت عقیده موجود است.

نتیجه گیری:

ما ادعا میxad کنیم در کشوری یا نظامی مردم سالار زندگی میxadکنیم (یا داریم) و در چنین نظامی اگر مشارکت مردم در امور اجتماعی مطلوب نباشد، بحران مشارکت پدید میxadآید. این بحرانxadها در یکدیگر تاثیر متقابلی دارند. برای نمونه میxadتوان اشاره نمود به سطح مشارکت مردم و مقبولیت یک نظام، با هم رابطه متقابلی دارند و هر حکومتی برای اینکه بتواند از همه امکانات کشور برای پیشرفت استفاده کند نیازمند جلب حداکثری مشارکت مردم است. یکی از عواملی که ممکن است مانع پویایی اجتماعی شود، نبود منافع اقتصادی کافی در جامعه است. در جوامعی که حکومتxadهای خودکامه زمام امور را در دست دارند، طبقه حاکم از دست دادن آزادیxadهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی به مردم امتناع میxadکنند زیرا بیم (ترس) آن را دارند که به مجرد اعطای اینگونه آزادیxadها به جامعه انتخابات آزاد برگزار شود و مردم نمایندگان خود را برای اداره امور برگزینند و آنها را جایگزین اعضای طبقه قدرتمند سازند. تا به این طریق گردش نخبگان و مردم سالاری دینی محقق شود.

در مقوله مشارکت یکی از کاملترین تعارف را آپهوف[۳] و کوهن[۴] در سال ۱۹۷۶ ارائه داده xadxadاند عبارتست از:شرکت افراد در تصمیم گیری، اجرا، ارزشیابی و تقسیم منافع حاصل از یک پروژه را گویند. که با این تعریف نیز باید دولتxadها همان طور که اشاره شد به نظرات نخبگان و افراد با نفوذ دانشگاهی توجه کافی داشته باشند والا روز به روز این اقتدار آنان کم خواهد شد. تصادفی نیست که با یک کاسه شدن رسانه xadها و تحکیم عدهxadای انگشت شمار طیف سیاسی کشور نیز دچار تغییر میxad شوند که در کشور امریکا پنج شرکت با گسترهxadای جهانی با خصوصیات یک کارتل اداره می xadشوند، صاحب اکثر روزنامه xadها مجلات، انتشارات و استادیوهای تولید فیلم سینمایی و ایستگاهxadهای رادیو و تلویزیونی در این کشور مدعی پلورالیسم هستند.

امید است بهره xadگیری از این مجموعه در شناخت ما نسبت به رسانهxad ها و نقش آنان در مشارکت اجتماعی و سیاسی موثر واقع شده باشد.

منابع:

– ببی، ارل(۱۳۸۱)، روشهای تحقیق در علوم اجتماعی، جلد۱، ترجمه. رضا فاضل، تهران. انتشارات سمت

– جیمز تانکارد و سورین ورنر(۱۳۸۱)، نظریهxadهای ارتباطات، ترجمه. علیرضا دهقان، تهران. انتشارات دانشگاه تهران

– حسنزاده، رمضان(۱۳۸۳)، روشxadهای تحقیق در علوم رفتاری، تهران. انتشارات ساوالان

– راش،مایکل(۱۳۸۶)، جامعه و سیاست: مقدمهای بر جامعهشناسی، تهران. چاپ پنجم، انتشارات سمت

– سبیلان اردستانی، حسن(۱۳۸۸)،نقش رسانهها در فرآیند جلب مشارکت سیاسی،پژوهشنامه رسانهومشارکت سیاسی

– عیوضی، محمدرحیم(۱۳۸۸)، مشارکتxad سیاسی xadدر جمهوری xadاسلامی ایران، تهران. مرکز اسناد انقلاب اسلامی، چاپ اول

– علیخانی، علی اکبر(۱۳۷۷)، مشارکت سیاسی، نشر سفید

– طباطبایی، محیط(۱۳۷۵)، تاریخ تحلیلی مطبوعات ایران، تهران، موسسه انتشارات بعثت

– محسنیان راد،مهدی (۱۳۸۲)، انتخابات و تبلیغات در ایران، تهران. مرکز مطالعات وتحقیقات رسانهxadها

– مصطفی ازکیا و غلامرضا غفاری (۱۳۸۳)،توسعه روستایی با تأکید برجامعهxad روستایی ایران، تهران. انتشارات نی

– معتمد نژاد، کاظم(۱۳۵۶)، وسایل ارتباط جمعی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران

– مک کوایل، دنیس (۱۳۸۲)،درآمدی بر نظریه ارتباطات جمعی، ترجمه. پرویز اجلالی، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانهxadها

– مهدی زاده، محمد (۱۳۸۷)،رسانهxadها و بازنمایی، تهران. انشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی

– نگارنده، جواد، تابستان(۱۳۹۰)، وفاق اجتماعی، تهران، پژوهشکده تحقیقات راهبردی مجمع تشخیص مصلحت نظام، چاپ اول

مقالات

– احسان موحدیان و محمد مهدی اسماعیلی(۱۳۸۸)، انتخابات در نظام جمهوری اسلامی و بررسی نقش رسانه ملی در آن، فصلنامه پژوهشxadهای ارتباطی، سال شانزدهم، شماره۱

– حدادپور، امیر(۱۳۸۹)،انتخابات و مسیر مشارکت سیاسی مردم در استان خوزستان، فصلنامه جغرافیایی سرزمین، علمی- پژوهشی، سال هفتم، شماره۲۶

– کریمی، علی(۱۳۸۸)، درآمدی بر کاربرد و نقد نظریه چارچوب سازی در تحلیل گرایشxadهای قومی، تهران. فصلنامه مطالعات ملی، سال دهم، شماره ۴

– محمدحسن شیخ الاسلامی و محسن عسگریان(۱۳۸۸)، سازه انگاری، رسانه و رفتارانتخاباتی درایران، فصلنامه پژوهشxadهای ارتباطی، سال شانزدهم، شماره۱

– معتمد نژاد، کاظم، بهار(۱۳۷۰)، جهان سوم در برابر سلطه ارتباطی و اطلاعتی غرب، تهران، رسانه سال دوم، شماره یکم

– نیک گهر،عبدالحسین (۱۳۵۳)،مشارکت مفاهیم و شناخت انواع،مجله دانشکده شماره۵

[۱]-Maschinenfabricausburg

[۲]– علم نظریه کنترل است و در مورد سیستمxadهای پیچیده بکار میxadرود.

[۳]– Uphoff

[۴]– Cohen